Erken Tanı: Bebeklerde İşitme Taramasının Önemi
İşitme, bebeklerin çevreleriyle iletişim kurmalarını, konuşmayı öğrenmelerini ve bilişsel gelişimlerini doğrudan etkileyen en temel duyulardan biridir. Hayatın ilk aylarında fark edilmeyen işitme kayıpları, ilerleyen dönemlerde dil gelişiminde gecikme, akademik başarısızlık ve sosyal uyum sorunlarına yol açabilir. Bu nedenle, doğumdan hemen sonra yapılan yenidoğan işitme taraması büyük önem taşır. Erken tanı sayesinde işitme kaybı olan bebekler, uygun tedavi ve rehabilitasyonla normal gelişim sürecine katılabilir.
Erken Tanı Ve Müdahale Programında tüm yenidoğan bebeklerin işitmesinin 1. Ayını doldurmadan taranması, işitme taramasından geçmeyen bebeklerin 3. Ayını doldurmadan kapsamlı bir odyolojik değerlendirmeye alınması, işitme kaybı kesinleşen bebeklerin ise 6. Ayını geçmeden, bebek ve çocuklarda işitme kaybı konusunda uzman sağlık kurumları ve eğitimciler tarafından verilecek uygun müdahale hizmetlerinden yararlanması gerektiği vurgulanmaktadır.
| Aşama | Süre | Hedef |
|---|---|---|
| Tarama | 1. Ay Sonuna Kadar | Tüm bebeklerin işitme taramasından geçmesi. |
| Tanı | 3. Ay Sonuna Kadar | İşitme kaybının kesin odyolojik testlerle doğrulanması. |
| Müdahale | 6. Ay Sonuna Kadar | İşitme cihazı/koklear implant ve uygun rehabilitasyon programına başlanması. |
Yenidoğan tarama, erken tanı ve müdahale programlarının gelişmesiyle birlikte, koklear implantasyon uygulanan küçük yaştaki bebek ve çocukların sayısı giderek artmaktadır. Erken dönemde uygulanan koklear implantasyon, işitme kayıplı bebeklerin konuşma ve dil gelişimi için oldukça önemli olan kritik dönemi (0-2 yaş) etkili geçirmelerini sağlar. 2 yaşın altında koklear implantasyon olan çocuklar akranlarına yaklaşma şansına sahip olurlar.
DSÖ 2008 yılında güncellenmiş yenidoğan işitme taraması kriterleri:
1-Tarama programı geçerliliği kabul edilmiş bir ihtiyaca cevap vermelidir.
2-Taramanın hedefleri en başta tanımlanmalıdır.
3-Tanımlanmış, belirlenmiş bir hedef popülasyon olmalıdır.
4-Tarama programının etkililiğine ilişkin bilimsel kanıt bulunmalıdır.
5-Program, eğitim, test, klinik hizmetler ve program yönetimini bütünleştirmelidir.
6-Taramanın olası risklerini en aza indirecek mekanizmalarla kalite güvencesi olmalıdır.
7-Program, bilgiye dayalı seçim, gizlilik ve özerkliğe saygıyı garanti etmelidir.
8-Program, hedef popülasyonun tamamı için eşitliği ve taramaya erişimi sağlamalıdır.
9- Başta program değerlendirmesi planlanmalıdır.
10-Taramanın tüm faydaları zararından ağır basmalıdır.
Taramada Risk Faktörleri Perinatal Risk Faktörleri:
1-Ailede işitme engeli veya çocuklukta başlayan işitme kaybı öyküsü
2- Yenidoğan yoğun bakım ünitesinde 5 günden fazla kalma
3- Kan değişimi gerektirecek kadar hiperbilirubi nemi
4-5 günden fazla aminoglikozid kullanımı
5-Perinatal asfiksi, iskemik ensefelopati, hipoksi tedavisi
6-Ekstrakorporeal membran oksijenasyonu (ECMO) (Bir makine yardımıyla kanın vücut dışında oksijenlendirilmesi)
7-İntrauterin enfeksiyonlar ( herpes, kızamıkçık, sifiliz, toksoplazma, Sitomegalovirüs (CCMV) zika virüs)
8-Kranyofasyal ve fiziksel durumlar, (Kulak Kepçesi Anomalileri, Ear Pit (Kulak kep çesi önünde delik), Ear Tag (kulakta et beni), Kulak Kanalı Anomalileri, Temporal Kemik Anomalileri, Yarık Damak/Dudak Anomalileri)
9- 400’den fazla sendrom ve işitme kaybı ile ilişkili genetik bozukluklar (Down, Turner’s, Waarden burg, Usher, Alport Sendromu, DFNA 1 geni)
Perinatal veya Postnatal Risk Faktörleri:
- Perinatal veya postnatal dönemde geçirilen, bakteriyel veya viral menenjitler (herpes virü sü, varisella, hemofilus influenza ve pnömokok menenjiti)
- Kafa travmaları, mastoid yaralanmaları, kemo terapi tedavisi
- Aile veya çocuğa bakım verenlerin işitme kaybı hakkında şüpheleri varsa risk faktörlerine bakıl maksızın odyolog tarafından değerlendirilmelidir.
Tarama Protokolü
| Durum | Klinik Durum | T-OAE* | T-ABR** | Test Etkinliği (spesifite ve sensitivite) | Sonuç Yorum ve Müdahale Kararı |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Normal İşitme | Geçti | Geçti | Her tarama yöntemiyle “Gerçek Geçti”. | Sonuç: Sevk gerek yok. |
| 2 | İletim Bozuklukları Durumları | Kaldı | Geçti | Her iki sonuçta olabilir | T-OAE ile muhtemelen “Yalancı Pozitif” cevap; T-ABR ile muhtemelen “Gerçek Negatif” cevap. Sevk gerek yok. |
| 3 | İletim Tipi İşitme Kaybı $>$40dB HL | Kaldı | Kaldı | Büyük olasılıkla gerçek negatif cevap | T-ABR: Sevk. |
| 4 | Sensöriyel Tip İşitme Kaybı >40dB HL | Kaldı | Kaldı | Her tarama yöntemiyle “Gerçek Pozitif Cevap” | Her tarama yöntemiyle “Gerçek Pozitif Cevap”. Sevk. |
| 5 | Nöral Tip İşitme Kaybı >40dB HL | Geçti | Kaldı | Büyük olasılıkla “Gerçek Pozitif Cevap” | T-ABR: Sevk. T-OAE atlanan vaka. |
Ülkemizde bugüne kadar yenidoğanlarda bebekler taburcu olmadan önce geçici uyarılmış otoakustik emisyon (TEOAE) testi uygulanıyordu. Testten kalan bebeklere ise 2 hafta sonrasına randevu verilerek aABR testi uygulanarak kontrol taraması yapılıyordu. Yüksek riskli bebekler arasında retrokoklear bozuklukların daha yaygın olması nedeniyle aABR, yüksek riskli popülasyonda tarama için önerilen teknolojidir. Yenidoğan işitme tarama protokolü, 11.09.2019 tarihinde güncellenmiştir. Sağlık Bakanlığı, aldığı karar ile 01.01.2020 tarihinden itibaren yenidoğanlarda TEOAE testi işitme tarama programından kaldırılarak, tüm bebekler için hastaneden taburcu olmadan aABR testi yapılmasını zorunlu kılmıştır.
| Aşama | Zaman Dilimi | Riski Olmayan Yenidoğan (ŞEKİL 4a) | Riskli Yenidoğan (ŞEKİL 4c) |
|---|---|---|---|
| 1. Tarama | İlk 72 Saat | İlk ABR testi uygulanır. | İlk ABR testi uygulanır. |
| 1. Sonuç | İlk 72 Saat | Geçti $\implies$ Sağlam kabul edilir, süreç biter. | Geçti $\implies$ Sağlam kabul edilir, süreç biter. |
| 2. Tekrar | İlk 72 Saat | Kaldı $\implies$ Tekrar ABR testine yönlendirilir. | Kaldı $\implies$ Tekrar ABR testine yönlendirilir. |
| 3. Tekrar Tarama | İlk 1 Ay | Tekrar ABR testi uygulanır. | Tekrar ABR testi uygulanır. |
| 3. Sonuç | İlk 1 Ay | Geçti $\implies$ Sağlam kabul edilir, süreç biter. | Geçti $\implies$ Sağlam kabul edilir, süreç biter. |
| 4. Kesin Sevk | İlk 1 Ay | Kaldı $\implies$ Referans Merkeze Sevk edilir. | Kaldı $\implies$ Referans Merkeze Sevk edilir. |
Davranışsal değerlendirme ile işitme eşikleri belirle nemeyen yenidoğan ve çocuklarda işitsel uyarılmış beyin sapı yanıtları (ABR) altın standarttır. ABR, işit me eşiklerini kulağa ve frekansa özgü belirler.
Tanısal odyolojik değerlendirmenin bir parçası olarak orta kulak fonksiyon ölçümleri yapılmalıdır. Timpanometri veya geniş band reflektans ölçümleri kullanılmalıdır. Akustik refleks, orta kulak ve işitsel beyin sapı yollarının bütünlüğünü değerlendirir. Otoakustik emisyonlar (OAE), dış saç hücrelerinin bütünlüğü, işitsel nöropati spektrum bozukluğu ve işitme kaybı tanılanmasında önemli bilgi sağlar.
| Aşama | Zaman Dilimi | Yapılan İşlem | Sonuç | Bir Sonraki Adım |
|---|---|---|---|---|
| 1 | İlk 72 Saat | Tarama Başlangıcı: Riski olmayan yenidoğana OAE testi uygulanır. | Geçti | Sağlam kabul edilir, tarama süreci sona erer. |
| 2 | İlk 72 Saat | Riski olmayan yenidoğana OAE testi uygulanır. | Kaldı | Tekrar OAE testi için en erken bir hafta sonra randevu verilir. |
| 3 | Tekrar Tarama | Tekrar OAE testi uygulanır. | Geçti | Sağlam kabul edilir, süreç biter. |
| 4 | Tekrar Tarama | Tekrar OAE testi uygulanır. | Kaldı | ABR testi uygulanmak üzere ileri sevk. |
| 5 | İkinci Aşama (ABR) | ABR testi uygulanır. | Geçti | Sağlam kabul edilir, süreç biter. |
| 6 | İkinci Aşama (ABR) | ABR testi uygulanır. | Kaldı | Referans Merkeze Sevk edilir (Kesin tanı ve müdahale için). |
Bu yapılan testlerin zamanları önemli. Testlerin zamanları 1-3-6 kuralına uygun olmalıdır.
Özetle; Yenidoğan işitme taraması, işitme kaybını erken dönemde saptayarak çocuğun dil, konuşma ve bilişsel gelişimini korumayı amaçlayan hayati bir uygulamadır. Erken tanı ve müdahale, özellikle yaşamın ilk 6 ayında yapılan girişimlerle, çocukların yaşıtlarıyla yaklaşık aynı gelişimi göstermesini sağlar. Programın başarısı, testlerin uygulanmasının yanı sıra sağlık çalışanları ve ailelerin bilinçlendirilmesi ile mümkündür. Kısacası, yenidoğan işitme taraması, çocuğun iletişim hakkını ve gelecekteki yaşam kalitesini güvence altına alan temel bir halk sağlığı uygulamasıdır.
Kaynakça
- Belgin, E., & Şahli, A. S. (2017). Temel odyoloji (2. baskı). Güneş Tıp Kitabevleri.
Ayşegül Aksun
Ankara Medipol Üniversitesi Odyoloji Bölümü
3. Sınıf Temsilcisi
Odyoloji Departmanı Blog Yazarları Yöneticisi
