Anemide Hemşirelik Yaklaşımı

Anemide Hemşirelik Yaklaşımı

Anemi, DSÖ(2010) tarafından ‘klinik olarak, hasta için geçerli referans aralığının altında bulunan kan hemoglobin veya hematokrit değeri’ şeklinde tanımlanır. Bir başka tanımla anemi, fizyopatolojik olarak kırmızı kan hücre (KKH) sayısında azalma olarak tanımlansa da, fonksiyonel olarak kanın oksijen (O2) taşıma kapasitesindeki azalma ve doku hipoksisi anlamına gelmektedir. Anemi sık karşılaşılan önemli bir sağlık sorunudur ve Gelişmiş ülkelerde herhangi bir nedenle hastaneye başvuran hastaların %30’undan fazlasında anemi saptandığı, bu oranın gelişmekte olan ülkelerde daha yüksek olduğu bildirilmiştir. 

Dünyada aneminin en sık nedeni demir eksikliğidir. Kadınlarda anemi erkeklerden daha fazla görülmektedir. Gelişmiş ülkelerde erişkin erkeklerde ve postmenopozal kadınlarda demir eksikliği anemisi (DEA) sıklığı %2-5 iken, 15-59 yaş arası kadınlarda %10, gebelerde %23 olarak bildirilmiştir. B12 vitamini eksikliği anemisi (BEA) genel toplumda %3 ile %40 arasında görülmekle birlikte, 60 yaş üstü bireylerde %10-15 arasında görülmektedir. Folik asit eksikliği anemisi (FAEA) genel toplumda %2-5 arasında görülmektedir.

Anemide görülen semptomların ağırlığı; aneminin şiddetine, geliştiği süreye, hastanın yaşına ve hastada mevcut diğer tıbbi sorunlara göre değişir. Anemili hastaların sıklıkla şikayet ettiği belirtiler; azalmış iş gücü kapasitesi, halsizlik, yorgunluk, baş dönmesi, çarpıntı ve efor dispnesidir. Anemili hastaların fizik muayene bulguları solukluk,taşikardi, apeks ve sternum sol  kenarı boyunca duyulan sistolik üfürüm ve genişlemiş nabız basıncıdır. Solukluk en iyikonjonktivada, mukoz membranlarda ve cilt rengi koyu olanlarda tırnak yataklarında saptanır. Ciddi anemide gelişen yaygın komplikasyonlar; kalp yetersizliği, parestezi ve konfüzyondur. Anemi tanısı alan 10-19 yaş arası 74 hasta ile yapılan bir çalışmada, hastaların 43’ünde (%58.1) halsizlik, 15’inde (%20.2) solukluk, 13’ünde (%17.6) baş ağrısı, 9’unda (%12.2) çarpıntı, 6’sında (%8.1) GİS kanama (hematemez ve/veya melena) yakınması, 2’sinde (%2.7) unutkanlık ve 2’sinde (%2.7) büyüme geriliği saptanmıştır.

Anemide laboratuvar bulguları ;

• KKH sayısında, Hb ve Hct düzeylerinde azalma,
• Retikülosit sayısı genellikle yüksektir,
• İmmatür hücrelerin salınımı ve KKH üretiminde artma.
• Hemolitik anemili hastalarda bilirübin düzeyi artmıştır.
• Aplastik anemide retikülosit, platelet, beyaz hücre sayısı azalmıştır (kemik iliğinin yetersizliği nedeniyle herhangi bir kan hücresi üretilmez).
• Orak hücreli anemide boyanmış kan örneğinin mikroskobik bakısında oraklaşmış hücreler görülür.

Aneminin tıbbi tedavisi, neden olan ajanların tanımlanması ve uzaklaştırılması, O2 desteği, kan komponentleri ile terapi, eritropoetin tedavisi, kardiyovasküler sistemin desteklenmesi ve ek tedavileri içerir (Şekil 2). Kan kaybına bağlı anemide transfüzyon tercih edilen tedavidir. Ancak bazı toplumlarda dini sakıncalar nedeniyle kontrendike olabilir. Anemide hemşirelik yönetimi, tıbbi tedavinin uygulanması, izlem ve hemşirelik tanı lamasına dayanır. Aneminin fiziksel tanılanmasında vital bulgular, elektrokardiyogram, hemodinamik izlem, kalp ve akciğer seslerinin takibi; hücre perfüzyonu ve gaz değişimi nin tanılanmasında periferal nabızların, cilt rengi ve ısısının kontrolünü içerir. Taşikardi ve postural hipotansiyon gibi hastanın kardiyovasküler sisteminin anemi için yetersiz kompansasyonunu gösteren özel bulgulara ilave olarak, mental durum, idrar out-put’u gibi hücre perfüzyonunun diğer önemli bulguları da takip edilmelidir. Ağrı yönetimi, ağrının değerlendirilmesi (sözel ve/veya görsel ölçeklerle) rahatın sağlanması gerekebilir. Hücre hasarını önlemek için uygun deri bakı mı verilmelidir. Enfeksiyon bulguları izlenmelidir. Kan kaybı açısında risk grubunda olan hastalar (cerrahi hastalar, pıhtılaşma bozukluğu olan hastalar, antitrombolitik tedavi alan hastalar vb.) ve kanamaya neden olacak faktörler (invaziv girişimler, kaza, yaralama vb.) önceden belirlenmelidir. Laboratuvar bulgularından tam kan sayımı anemi için en iyi izlemdir. Yeterli oksijenlenme ve dinlenmenin sağlanması, kan komponentlerinin dikkatli bir şekilde uygulanması, ilaç ve intravenöz sıvı tedavisi ve tüm tedavilere yanıtların izlenmesi gerekmektedir.

Değerlendirme;

Hastanın ayrıntılı sağlık öyküsü ve fiziksel değerlendirmesi yapılır. Sağlık öyküsünde;

• Şikayetlerinin neler olduğu (yorgunluk ve halsizlik) ve bunların günlük yaşamını nasıl etkilediği sorulur.
• Hastanın cildi ve mukoz membranları solgunluk ve sarılık (hemolitik anemide) yönünden gözlenir.
• Tırnakların ince, kırılgan ve kaşık tırnak şeklinde olup olmadığı incelenir.
• Hastanın dili kızarıklık ve yaralar açısından değerlendirilir. İştah durumu, mide şikayetleri, kilo kaybı, beslenme alışkanlığı, toprak yeme alışkanlığı ve vejeteryan olup olmadığı sorulur.
• Baş ağrısı, baş dönmesi, uyuşukluk, duyu azalması, konsantrasyon güçlüğü olup olmadığı değerlendirilir. 
• Hasta taşikardi, çarpıntı, dispne, ortopne gibi semptomlar açısından değerlendirilir.
• Sürekli kullandığı bir ilaç olup olmadığı, alkol kullanımı ve miktarı öğrenilir.
• Bulantı, kusma, koyu renk gaita ve ishal açısından değerlendirilir.
• Kadınların menstrual özellikleri (adet düzensizliği, ara kanamaları, kanama miktarının azalması vb) sorgulanır.
• Bunların yanı sıra hastanın laboratuvar bulguları (eritrosit, hemoglobin, hematokrit, lökosit ve trombosit, demir ve demir bağlama kapasitesi, gaitada gizli kan olup olmadığı vb) yakından takip edilir.

Anemik hastaların hemşirelik tanıları;

1-Dolaşan kan volümündeki azalma ile ilgili kardiyak out-put’ta azalma. 

2- Hemoglobin veya KKH’lerin azalması veya fonksiyon bozukluğu ile ilgili olarak hücre perfüzyonunun bozulması/azalması. 

3- Hemoglobin veya KKH’lerin azalması veya fonksiyon bozukluğu ile ilgili olarak gaz değişiminde bozulma/azalma. 

4- Kanama veya sıvı volümü replasmanı ile ilgili sıvı volüm fazlalığı/azlığı riski. 

5- Hücre hipoksisi ve yetersiz perfüzyon la ilgili olarak deri bütünlüğünde bozulma/ bozulma riski. 

6- Mikrovasküler emilim ve hücre iskemisi ile ilgili ağrı.

7- Kemik iliğinin baskılanması ve beyaz kan hücre sayısında azalmaya bağlı enfeksiyon riski. 

8- Transfüzyonla ilgili hasar riski.

 9- Hücre hipoksisi ile ilgili aktivite intoleransını içerir.

Kaynakça

• Dilek İ, Altun S, Tuncer İ, Uygan İ, Topal C, Aksoy H. Demir eksikliği anemisinde hemoglobin, hematokrit değerleri, eritrosit indeksleri ve etiyolojik nedenlerin değerlendirilmesi. Van Tıp Fak Derg. 2000;7(2):51-6.

• Goddard AF, James MW, Mc Intyr AS, Scott BB. Guidelines for the management of iron deficiency anemia. Gut. 2011;60(10):1309-16. 

• Snow CF. Laboratory diagnosis of vitamin B12 and folate deficiency: a guide for the primary care physician. Arch Intern Med. 1999;159:1289-98.

• Şişli Etfal Hastanesi T›p Bülteni, Cilt: 51, Say›: 4, 2017 / The Medical Bulletin of Sisli Etfal Hospital, Volume: 51, Number 4, 2017 DOI: 10.5350/SEMB.20170927094446

• Shelton KB, Hematological and immune disor ders. In: Sole ML, Lamborn LM, Hartshorn C, edi tors. Introduction to critical care nursing. 3rd ed. Philadelphia: W. B. Saunders Company; 2001. p. 419-25. 

• Kızılkaya B, İyigün E, Hatipoğlu S. Yoğun bakım ünitelerinde bir sorun: Iatrojenik anemi. Sendrom 2005;17:102-6.

• Özden DEDELİ, Asiye DURMAZ AKYOL Yoğun Bakım Hastalarında Anemi ve Hemşirelik Yönetimi Yoğun Bakım Hemşireliği Dergisi 2007;11(2):74-82

• Dahili ve Cerrahi Hastalıklarda Bakım kitabı Prof. Dr. Ayfer KARADAKOVAN, Prof. Dr. Fatma ETİ ASLAN cilt:1, s:583-605

Beyza Sultan Aymaz 

Ege Üniversitesi Hemşirelik Bölümü

4. Sınıf Temsilcisi